Istnieje cały szereg chorób niezależnych od nas ale są choroby - czy stany mniejszej odporności, którym można zapobiegać, wzmacniając kondycje zdrowotną. Jedną z chorób jest niedokrwistość niedoborowa, w której m.in. liczba krwinek czerwonych i poziom hemoglobiny są zbyt niskie w stosunku do wartości prawidłowych, co wynika z braku jednego lub kilku składników niezbędnych do prawidłowej erytropoezy ( wytwarzanie krwinek czerwonych ). Diagnoza powyższej niedokrwistości jest możliwa wówczas gdy podanie brakującego czynnika przywraca prawidłowe wartości hemoglobiny i erytrocytów. Dotyczy to przypadków chorób, których niedobór zależy od niewłaściwego poziomu składników pokarmowych niezbędnych do wytwarzania erytrocytów. Nie dotyczy to jednak zaburzeń wynikających z niedostępności czynników znajdujących się w organizmie lub nie możności ich wykorzystania przez komórki układu krwiotwórczego.

Wśród czynników warunkujących niedokrwistość niedoborową, najważniejszymi są niedobory żelaza, witaminy B12, kwasu foliowego i witaminy B6 oraz miedzi, wynikające z ich braku w pokarmach, złego wchłaniania z przewodu pokarmowego, biegunki, krwawienia, robaczyc i innych.

Niestety, niedokrwistość w/w występuje we wszystkich krajach a zwłaszcza wśród ludzi biednych i niedożywionych, wśród osób dorosłych jak i dzieci.

Najczęstsza postacią w/w niedoboru jest niedokrwistość spowodowana brakiem żelaza, witaminy B12 i kwasu foliowego. Omówię niektóre tylko aspekty znaczenia powyższych czynników, które warunkują prawidłowy obraz krwi, co pomoże nam w doborze pożywienia jak czynnika profilaktyki niedoborowej.

Żelazo- jest składnikiem hemoglobiny, która przenosi tlen do wszystkich komórek organizmu, bierze udział w przemianach metabolicznych np. w systemie ( budowie ) i katabolizmie ( rozpadzie ) niektórych hormonów, czynności obronnych limfocytów T, syntezie kolagenu, czynności odtruwających wątroby. Żelazo hemoglobinowe wiąże się z tlenem i łatwo przenika z łożyska naczyń krwionośnych do tkanek i komórek. Aż 65 % żelaza obecnego w organizmie, pozostaje w związku z hemoglobiną. Żelazo zużywane do syntezy hemoglobiny pochodzi z pokarmów i z rozpadu starych krwinek czerwonych. W przeciętnej codziennej diecie, znajduje się ok. 10-15 mg żelaza a wchłania się do krwi ok. 10%. Organizm dorosłego człowieka zawiera 3,5 - 4,2 gramów żelaza.

Żelazo z pokarmu jest wchłaniane w żołądku w środowisku kwaśnym

( kwas solny, witamina C, białko, czynnik wewnętrzny Castle'a). Cząsteczki hemu dostają się do komórek nabłonka błony śluzowej dwunastnicy i jelita cienkiego, gdzie żelazo zostaje uwalniane z pierścienia hemowego przy udziale enzymów. Przeciążenie organizmu żelazem nie jest korzystne, dlatego też część komórek jelita cienkiego wypełnionego żelazem zostaje złuszczona do światła jelita i wydalona z kałem. W tym procesie pozbywania się żelaza biorą udział komórki żerne ( makrofagi ), które przenikają do jelit i wydalają żelazo na zewnątrz.

Bardzo ważne jest wczesne rozpoznanie rozwijającej się niedokrwistości by nie doprowadzić do rozwoju niedokrwistości pełnoobjawowej i tkankowych konsekwencji niedoboru żelaza.

Zwykle, osoby te odczuwają szybkie meczenie się, bóle i zawroty głowy, osłabienie. Mogą pojawić się zaburzenia psychiczne i emocjonalne ( nadmierna drażliwość lub apatia " ociężałość" ), zwłaszcza u dzieci i młodzieży, także trudności w wykonywaniu cięższych prac, zaburzenia łaknienia, marznięcie ciała i stóp u dorosłych. W miarę pogłębiania się choroby, osoby te mogą odczuwać bóle wieńcowe serca, duszność, kołatanie serca itp. Zewnętrznym objawem może być łamliwość paznokci, wypadanie włosów, oraz mniejsza adaptacja ustroju do niedoboru krwinek czerwonych. Dodatkowo, niedobór enzymów zawierających żelazo utrudnia cykl oddechowy komórek, w tym mięśnia sercowego i mózgowych.

Jeśli wystąpi również niedobór białek enzymatycznych zawierających żelaza, może dojść do zaniku nabłonków, co przejawia się w wystąpieniu tzw." zajadów" w kącikach ust, pieczenia języka, zapalenia dziąseł i błony śluzowej jamy ustnej, nieżytu błony śluzowej żołądka i jego bezkwaśności.

Najbardziej narażeni na niedokrwistość są: kobiety miesiączkujące, ciężarne, karmiące a także młodzież, dzieci i ludzie w podeszłym wieku.

A gdzie zatem szukać żelaza hemowego?

Najwięcej zawiera go wątroba, nerki, chleb z pełnego przemiału, mięso, wędliny, ryby, jajka, pietruszka, fasola, szpinak, sałata, serwatka.

Wchłanianie ułatwiają witamina C, owoce, cysteina, glutanian, papryka, kapusta kwaszona, czerwone wino, pieprz i inne.

Innym ważnym czynnikiem w zapobieganiu niedoborom jest witamina B12. Komórki zwierzęce nie są zdolne do syntezy związku witaminy B12. Źródłem jej dla organizmów zwierzęcych są bakterie w przewodzie pokarmowym, które mają zdolność syntetyzowania cyjanokobalaminy oraz pokarmy pochodzenia zwierzęcego zawierające zmagazynowana witaminę B12. Głównym źródłem tej witaminy dla człowieka są pokarmy takie jak mięso, jaja, podroby, mleko. Cyjanokobalamina uwalnia się w żołądku ze związków z białkiem w środowisku kwaśnym z udziałem pepsyny, następnie wolna cząsteczka witaminy B12 wiąże się z czynnikiem wewnętrznym, co umożliwia wchłanianie jej w środowisku alkalicznym jelita cienkiego. Czynnik wewnętrzny jest glikoproteina, swoiście wiążącą witaminę B12. Pomaga im glukagon ( hormon trzustki ). Powyższy proces odbywa się w komórkach błony śluzowej jelita, który wspomagają jony wapnia i magnezu. Witamina B12 tworzy swoisty kompleks, który jest transportowany do szpiku kostnego i do wątroby, a z wątroby do innych komórek organizmu. Głównym magazynem witaminy B12 jest wątroba ( co stanowi zapas na 2 do 5 lat).

Witamina B12 jest usuwana z organizmu drogą żółci do przewodu pokarmowego i wydalana z kałem i moczem, ale jest tez włączona w cykl jelitowo-wątrobowego krążenia i ciągle wykorzystywana w niektórych przypadkach klinicznych całkowitego braku kwasu solnego w żołądku i braku czynnika wewnętrznego, witamina B12 pochodzenia pokarmowego nie może się wchłaniać do organizmu i wówczas dochodzi do jej olbrzymich niedoborów manifestujących się różnorodnymi i ciężkimi zaburzeniami neurologicznymi.

Nie mniej ważnym czynnikiem w zapobieganiu niedokrwistości pokarmowej jest kwas foliowy. Komórki zwierzęce nie wytwarzają go, ale syntetyzują go komórki roślinne, bakterie i drożdże.

Głównym źródłem kwasu foliowego ( kwas liściowy ) dla zwierząt i człowieka są zielone części roślin. Obróbka termiczna niestety rozkłada kwas foliowy. Jeśli spożywamy codziennie dużą porcie warzyw - roślin zielonych, to pokrywamy całodobowe zapotrzebowanie na ten kwas.

W pożywieniu kwas foliowy związany jest m.in. z kwasem glutaminowym w postaci długiego łańcucha a wchłaniany w dwunastnicy i jelicie cienkim, następnie przenika do osocza i płynów ustrojowych, by wydalony przez wątrobę do żółci powrócił do cyklu krążenia jelitowo - wątrobowego.

Wątroba magazynuje zapas kwasu foliowego na 3-4 miesiące, ale w przypadku jego niedoboru, niedokrwistość pojawia się znacznie wcześniej.

Z tych informacji wynika, że mając ogólną wiedzę w zakresie żywienia, można uniknąć wielu chorób - co więcej, podnieść kondycję psycho -fizyczną własną i swojej rodziny.

Dr n. med. Danuta Wróbel